Pilipinas

Setyembre 13, 2009

Kung isulat ang Pilipinas, mahaba

tulad ng kasaysayan

na nagkandarapa

para sa payapa

at digma ay humupa

Kung sambitin ang Pilipinas, makasilangan

tulad ng araw

‘di sumilip, ni sumingaw

noong panahon ng mga mang-aagaw

‘di siya lumitaw

Kung tingnan ang Pilipinas, sanggol

tulad ng kalayaang ipinagtanggol

sa lupain, unang umungol

sumugod at ikinahon

para sa unang republikang iniahon

Kung ang Pilipinas ay . . .

sana ay tunay

dugtungan ang buhay ng kahapong namatay

ibangon ang lumipas na republika ni itay

baka sakaling maituwid ang landas ng pulitikang latay

Ngunit kung ang Pilipinas ay hindi Pilipinas

magigising ka pa ba para sa pandesal at gatas?

ngingiti ka pa ba kahit minamalas?

hindi, sabi ni Lukas

pagkat lahat ng orihinal na hagikgik at hagalpak sa problemang di malutas

sa Pilipinas

lamang mararanas

pagkat dito, aroganteng kahirapan man ay piliting iasa sa bukas

lahi, di kakalas

lalong di tatakas

Bulalakaw

June 27, 2009

Marami ang tumunganga, napanganga,

Isang malaking bolang bumubuga,

Nagplanong tumumba.

Bulalakaw sabi ng iba,

Maligno bulong ng mga dila,

Paano kung dahil dito’y bumuka ang lupa,

Umurong kaya, kanilang mga mukha.

Sa Sta. Mesa, hindi Sta. Ana,

Napadpad ang kutong-lupa,

Nasaan na, humihinga pa ba ?

Sagot ay oo, sabay sipa

Ako ang bulalakaw

Pagkat walang tiyak na araw

Sapat na oras, sayo’y pupukaw

Saktong petsa, kanilang nakaw

Walang gago, hindi bakaw.

Sa dulo ng Sta. Mesa

Malapit sa Pureza

Saan ka makikita, bulalakaw ng pag-asa ?

Si Vicente ang tumikom,

Si Valencia’y napainom

Saan ka nagtatago, bulalakaw na manghihilom ?

Minsan, umulan ng yelo,

Siya kaya ang lumuha ?

Umalog ang lupa ?

Siya kaya ang sumipa ?

Dumalaw ang ipo-ipo,

Dahil kaya sa pagsinga ?

Umapoy ang ilang distrito,

Pagbulusok ba ng tainga ?

Sinisi siya ng bayan

Bagamat di buo ang kanyang eksistensiya

Nagngangalit, umuusok ang butsi ng iba

Sa kung kaninong di makilala

Kung bakit nabubuo ang demonyong trahedya

Kung bakit biglang nasisira ang saya,

Nalilibing ang ngiti, nabubuhay ang takot,

Sumisigla ang pangamba

Umaraw muli,

Gumaan ang panaghoy.

Wala na’ng bulalakaw.

Saan ka naglakbay?

Nagdilim ang kalawakan,

Numipis ang ulap,

Tumaas ang dagat,

Namatay ang kampon ng tubig.

Patuloy ang gutom, tuluan ang pawis.

Iniwan ang takot, nakataas ang paa.

Siksikan ang kahon, walang pansaklob.

Natahimik ang sentido, naglakbay

Hanggang sa taas.

Bumalik ang bulalakaw,

Mula langit hanggang lupa.

Mula liwanag hanggang pagsalpok,

Pagsabog at pagyanig.

Naglaho ang impyernong elemento,

Ang lindol, baha, sunog at bagyo.

Humalili ang bulalakaw.

Naging pipi ang lahat.

Hawak ang bolo, lumaban sa lahat.

Hawak ang kumot,

Yayakapin ang sangkatauhan.

Hawak ang panyo,

Sasalo sa paglagapak,

Ng luha

Ng tao, bagay,

Ng hayop, o lugar,

O maging ng pinakamalaking bilog

Sa bahagi ng tao.

Bulalakaw, bulalakaw,

Saan ka matatagpuan,

Saan ka makakatawanan,

Saan. . .

Kailan. . .

Unang Lipad sa Pakpak ng Panitikan

Di ko malilimutan ang isa sa pinakamalaking pagbabago sa buhay ko noong nakaraang taon. Naging mapagmahal ako sa mga libro lalo't higit sa mga librong gawa ng mga Pilipino. Halos kilala ko ang mga sumulat o anong klaseng literatura ang mayroon sa librong isinasambit lamang sa akin ng mga kakilala o kamag-aral. Simula rin noon, naging mas malawak pa ang pagdiskubre ko sa mundo ng pagsusulat at kultura ng pagsusulat sa bansa. Hindi ko rin maitatanggi na lahat ng klaseng babasahin, upang mapalawak ang aking isip ay binabasa ko kahit pa malayo na sa pagkadisente.

Noon ko pa gustong magsulat ngunit dahil sa mga nabasa ko, mas naengganyo ako. Tinamaan ako sa sinabi ng isang propesor ng DLSU nang sumali ako sa isang workshop. Wala raw karapatang magsulat ang mga hindi marunong magbasa ng gawa ng iba. Tagus-tagusan sa aking puso at sintido ang mga salitang binitawan niya. Napaisip ako, oo nga ano? Ni wala nga akong alam pa noon sa mundo ng pagsusulat, magsusulat pa ako?



Pero matapang na ako sa panahon ngayon dahil malayo na ang nalipad ng aking isip simula nang mabilanggo ako sa sinasabi ng iba. At habang pinapalawig ko ang kapangyarihan kong bata pa, sa mundo ng literatura, naniniwala na ang iba rito. Salamat naman kung ganoon. Kaso, ang ilan sa mga gusto kong magbasa ng panitikan ko, walang lingon sa akin. Salamat sa mga lumilingon.



Natuwa rin ako dahil higit pang nabuhay ang aking loob nang mapili ang aking pag-aaral tungkol sa mga bata at kabataan sa soyal na aspeto. Ang titulo ng aking pag-aaral ay: "BATA, BATA, PAANO KA NAGING AKTIBISTA?" Doon, naikonekta ko ang mundo ng pananaliksik (na aking tinatahak dahil sa kurso ko) at ang mundo ng literatura na nais kong patunguhan sa susunod na panahon. Naibigay ng PILANDOKAN KUMPERENSIYA ang mga kaalamang nakikita ko ngunit hindi ko nakikita. Gaya ng mga simpleng bagay sa panitikang pambata, malalim din ang pinanghuhugutan ng mga nilalaman nito. Ang mga produksyon sa telebisyon at pelikula na alay sa mga bata ay hindi simpleng pagsasalarawan o pagsasalaysay ng kung ano ang bata at mundo ng mga bata kundi kung bakit napunta sa ganoong konsepto ang mga nasabing palabas.



Ngayong taong 2010, umaasa ako na lalawig pa ang kaalaman ko, hindi lamang sa panitikang sa libro lamang nakikita kundi pati sa telebisyon at pelikula. Bagamat hindi pa ako ganap na napapakilala sa mga nasabing panitikan, naniniwala akong tatalino ako balang araw at lalalim din ang pang-unawa ko sa mga bagay na para sa mga bata.



At habang may bata, naniniwala akong may literatura. Dahil ang literatura ay anak nang anak nang anak. . . para sa mga anak.

Intramuros

Kay’lan lulundag ang ‘yong anino sa puso
Ng Intramuros na saksi at orakulo
Ng aking hiling at mithiin
Na sa pusod ng Intramuros, ika’y mapasa’kin

Saan lilingon sa lawak ng makasariling mundo
Kung ang layo ng mga hangganang bato
Silbing harang na animo’y pananggalang
Matanaw pa kaya ako ng aking ginagalang

Tsokolateng bato’y bakal ang loob
Noo’y harang sa nais lumusob
Buksan mo Intramuros ang iyong puwerta
Bakas ng paa’y hinihintay ni Makata

Gilid ng patungan ng Kanyon
Sandigan ng tula, sanaysay na umaalon
At nagtatampisaw sa paraisong bakuran
Sang ayon sa kasaysayan, isang tubigan

Doon ko winakasan ang lahat ng kataga
Ng talinhaga at lalim ng mga salitang mahiwaga
Na nagpausog sa iyo’t sa iyong Oo
Na nagpalaglag sa iyo sa masalimuot na mundo

Sa Solana’t Ada unang umulan
Patak nito’y tagos sa tadyang na lumalaban
Sa lamig at ginaw kasabay ng pawis
Ano’t para san pa kung hindi ka ibubuwis

Kasabwat pa ang kalesa’t bata ng nobela
Basilio ang ngalan san na nag-eeskwela
Malipol ang pagpugay at luhod ang sukli
Sa tulong na romantiko at rosas na puti

Taas ng gusali anong sinasabat
Sumuko na’t kalaban ang lambat
Ng ama’t inang ginto ang pananggalang
Sagot ko nama’y sami’y walang hahadlang

Ngunit ilang minuto na
Saan na ang dilag, aking perlas at korona
Habang buhay at habambuhay
Ako’y tatayo hanggang mahimlay

Masulyapan man lang ang matang umaalpas
Sa gitna ng buwan doon ako aangkas
Bakit pinatagal ng gan’to at hindi sadyang sanay
Darating pa ba para sa pagmamahalang tunay

Sa magkabila ay letran at pamntasan
Sumuplong sa langit sa gitna ng pulisan
Di alipin, hiling ay kawas
Patawad Magdalena, ligaya ang sa kanila’y wakas

Umiyak ang langit ilang minuto
Pagkatapos ng pagkakagapos sa posas na insulto
Tuwid na bakal, pumagitna sa mundo ng labas at loob
Kapwa mundong pinaglaruan ang pala ang lahat ng sinukob

Lagkit ng dugo ang sa aki’y sumapit
Daga’t lamok, ultimo lumalapit
Sa dulo’y tuloy pa rin ang kapit
Pag-ibig na tunay ‘wag sanang mawaglit

Dosenang Estranghero. Dosenang Letrado.

Suntok sa buwan nga’t sila’y pinagtagpo
dosenang estranghero
isinilang ang mundo
bilog din ngunit tila nabago
sa halip na kontinente at karagatan ang globo
dosenang sereno
isang halubilo
dumaloy sa kanilang dugo

Sa unang siyudad ng lalawigang bulak
namulaklak
pangalang irog ni Ibarra,
Clara.
Sa parehong siyudad din ba
Ipinagkalulong
ni Pontio Pilato
ang sugo
ng mundo
ang Jesus, kaibigan at bro

Anghel ba sa lupa
ang sa Cagayan bumaba?

o di kaya’y bunsong kerubin ng
Isabela
kanyang sadya?

Susuko kaya ang Bataan,
Kung ang laping napangalanan
bigla na lang maglalaho’t malimutan?

Ang lindol, lintik
sanhi ng hagalpak at hagikgik
guguho kaya ang lupang putik
ng Antipolo, ng muntik
ng may dala ng panang munti

Tulay ng tulyahan
tuluyang
tultulan
doon sa higaan
kahit isang kama’y masasamahan
ng Maria Gracia, isang kilyawan

Sa lungsod ni Quezon
dalawa ang may hamon
di matantsa kung saan sila paroroon
di man naligaw, hinipan ng panahon
sampung estranghero, sa kanila’y umahon
ang isa’y umaawit sa alimuom
ang isa’y tatawa, lahat ay sasali sa operasyon

Tatlo
sa pusod ng Maynila
pawang Santa Mesa, lahi nila
walang tigpas ang sa kanila’y humila
walang talikdan, sila
sa dulo ang isa, ilang hakbang sa pagitan ng naunang dalawa
sa gitna ang isa, pugad ng mga burol, kita ang bukana
ng buong Maynila
ang pinakadulo, ako, ang simula
malapit ako, tama
sa pamantasang nagtasa at tumalima
sa tulad naming estrangherong nangangapa
noon, ngayon di umaaalma

Sila’y litrado
ng palakasan
ng pagandahan
ng yaman
ng etiketa at ng musika
ng arte at ng literatura
ng sirkera

Kung lahat ng dikurso
sa tuldok nagtatalo
ibahin sila, sa kuwit at
ellipsis
sila nagkakasundo
walang anu-ano
dagdag ng papaano

tatawa
sabay bibilang
tatawa at bibilang
kung ilang
estranghero ang nabubuwang
kakahampas ng kapwa kamandag
at kakaluha sa brasong kalasag


*Ngayon, labing-apat na ang aming barkadahan. Gaya ng ugat, lumalago.

University Belt

Minsan ako’y naging pantas, mag-aaral ng kalyeng di maestro
Di guro o doctor sa propesyong nais tahakin; Isang
Kalyeng sumpa ng katotohanan, ng
Kalokohan, lahat nasa University Belt

Sa kanan ng abenida ng Recto ang Unibersidad ng Silangan, sa likod
Ang Pambansang Unibersidad, Sampaloc ang distrito
Kaunting abante pa’y Morayta, nakatayo ang Pamantasan ng Malayong Silangan
Patungong Espanya kung saan maaliwalas ang Unibersidad ng Santo Tomas
Kung babalik sa Mendiola, doon nakalagak ang bakal na nanunusok,
Sa tapat ng Centro Escolar University at Unibesidad ng San Beda
Malapit ang tingin ng Kolehiyo ng San Sebastian, kanto ng Recto, dulong bahagi ng Legarda
Tapat ng Samson College of Science and Technology

Malapit sa kaharian ng Pilipinas ang
Saint Jude University sa kahabaan ng kalye Laurel,
La Consolacion College, katapat ang Holy Spirit University sa Mendiola pa rin

Quiapo na ang Technological Institute of the Philippines ngunit sakop pa rin
Sa Sampaloc din ang Unibersidad ng Maynila at Arellano University, ang
Sta. Catalina College, dulo na ng Sta. Mesa ang Politeknikong Unibersidad
Ng Pilipinas kung saan ako ngayo’y naghahasa ng sintido
Ngunit malayo na sa hangganan ng belt

Doon sa gilid na eskinita ng Mendiola, sa Kalye Aguila,
Barangay San Rafael, doon ako naging estudyante
Hindi ng pamantasan o kolehiyo, kundi ng isang mataas na
Paaralan ngunit hindi iyon ang punto ng tulang ito

Ang nagturo sakin at sa bawat nag-aaral sa malawak na lugar ng mga
Mag-aaral ay ang bawat daan o kalye, ang bawat segundo, ng
Pagkatrapik, ng pagiging bulakbol, biktima ng manloloko o ng
Sindikatong loko-loko.

At sa tuwing ako’y nadadaan sa kalyeng sumipa sa aking
Utak na magising at maging Malaya, nagpapasalamat
Ako, sa pagbabago’t pagbabagong bihis ng hilaw
At di-matulis na pag-iisip noon
Sa lahat ng oras na gumagalaw ang orasan, Mendiola ang
Naaalala
Doon kung saan mabilis ang lakad at ang mga sasakyan ang
Siyang makupad
Doon kung saan ang oras ay hinahabol ng bawat kamay nito,
Kung saan ang pulubi ay nagsasalita habang ang ulap ay nagmamatyag
Doon kung saan ang mga manloloko’y matalino, ang naloloko’y
Hindi

Doon kung saan ang uniporme’y kantayagan, ang itsura’y
Sukatan ng kalinisan at pangalan ng paaralan
Buhay ang kalyeng nakalutang, ang mga paksil sa mga gusali, sumisigaw
At nagsasabing bilhin mo ako’t sasarap ang buhay mo

Doon ka makakapag-aral nang walang
Pinapasukan, walang matrikula
Maghahanap ka lamang ng
Diploma, ng trophy at medalya
Tingin mo’y nagtapos ka na
Sino’ng niloko mo?

Doon kung saan ang estudyante’y populasyong
Maituturing at ginto ang libro

Minsan ako’y naging pantas, mag-aaral ng kalyeng di maestro
Di guro o doctor sa propesyong nais tahakin; Isang
Kalyeng sumpa ng katotohanan, ng
Kalokohan, lahat nasa University Belt

Sulat sa Bulag

Ang bulag ay hindi bulag
Pagkat sa dilim ay may kandilang ilaw, nananatili’t sumusulyap
Sa buong magdamag; araw ay gabi’t
Gabi ang gabi

Para sa kanila’y ginto ang bawat titik, kataga’y antigong
Kukumpleto ng misteryo kung ano
Ang mundo at ano ang kamunduhan; iisang sulat para
Sa bulag ay sagot sa lahat ng ano at bakit


“Minamahal kong anak, patawarin mo ako’t napabayaan kita.”
Unang linya.



Sa dulo ng Pier, doon ako iniluwal ng
Basurang daigdig at pusang pag-ibig
Baliw nga si Sisa’t iniwan ako; mapagpanggap lamang
Tila sa ilog nais akong ipaagos

Hindi sa aki’y kumapit ang
Malinaw na tubig ng Pasig; isa ang kapalit
Ng pagkaulilang di natupad; ninakaw ng lubos
Paningin ko’t dugtong na pagkatuto

Labis sa dilim at itim na umaga’y gumigising
Sa bawat numero ng kalendaryong
Kasaysayan at walang saysay kong
Inaabangan baka lumiwanag ang gabi’t magbago ang paggising
Huminto ang panahon sa sulok na takda; walang nagbagong
Mata, hugis ng mukha at kulay ng balat, isa ang
Halatang humakbang, ang lumang tagpo’t anyong
Di nalalayo sa ibang musmos at sumpunging baliw

Pagka’t ang bulag ay hindi bulag; ang kalsada ang hiwagang
Pisara at kalsada ang guro; pagdapa ang magtuturo ng
Titik, kataga, pangungusap at buong
Sulat; sulat na lilipad para kay Sisa



“Hindi kita pinabayaan, hindi ko lang kayang alagaan ka, pinapaubaya na kita.”
Huling linya.